حكم بايد حكم ديگر را نسخ كند ، حكم ناسخ را از طريق تعيين زمان صدور آن باز مىشناسيم ، و هر يك از آن دو كه مدنى بوده باشد ، به جهت تأخّر زمانى نسبت به ديگرى ، ناسخ آن يك ، كه مكّى بوده است ، خواهد بود . « 1 » حوزهء ديگر ، حوزهء تاريخ تشريع و دعوت اسلام است . تقسيم و تفكيك زمانى آيات به مكّى و مدنى ما را به بازشناسى مراحل مختلف دعوت اسلامى در پرتو وجود پر بركت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله مىرساند . زيرا ، هجرت مباركهء نبوى ، صرف يك رويداد گذرا در تاريخ دعوت اسلامى پيامبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله نبوده است . هجرت نبوى حدّ فاصلى است ميان دو دوران عمر دعوت اسلام ؛ يكى ، مرحلهء كوشش و پيكار درون جامعه‌اى كه كافران بر همهء اوضاع سياسى و اجتماعى و فرهنگى كاملا مسلّط مىباشند ، و ديگرى مرحلهء فعاليّت در قالب يك حكومت اسلامى است . هر چند مىتوان هر يك از اين دو مرحله را نيز ، به نوبهء خود ، به چندين مقطع زمانى تقسيم كرد ، ولى به هر حال ، آشكار است كه تقسيم اساسى ، همان تقسيم بر پايهء حدّ فاصل زمانى هجرت است . حال ، اگر ما آيات نازل شده پيش از هجرت را از آيات نازل شده پس از هجرت تفكيك كنيم ، خواهيم توانست تحوّلات دعوت اسلام و آن شاخصهاى كلّى را كه در هر يك از دو مرحلهء دعوت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله خودنمايى كرده است ، دنبال كنيم . امّا ، در نظر گرفتن مكان نزول ، و در نظر نگرفتن عامل زمانى ، هيچ گونه برداشت تفصيلى از آن دو مرحلهء دعوت اسلام به ما نمىدهد ، و موجب آن مىشود كه ما آن دو دورهء كاملا متمايز را در هم آميزيم ؛ چنان كه ما را از تشخيص ناسخ و منسوخ از نظر فقهى نيز محروم مىگرداند . اهميّت بيشتر نگرش اوّل نسبت به دو نگرش ديگر نيز ، به هنگام بررسى ويژگيهاى آيات و سور مكّى و مدنى ، روشن خواهد شد . به خاطر همهء اينهاست كه ما ، در تعريف مكّى و

--> ( 1 ) اهميت اين نكته ، بنا به مذهب مشهور در علوم قرآنى است كه قائل به وجود نسخ در آيات قرآنى مىباشد . به اين ترتيب كه اگر وجود دو حكم مخالف يكديگر را در قرآن قابل فرض باشد ، آن گاه ، آن حكم متأخّر ناسخ آن حكم ديگر كه متقدّم است ، خواهد بود . امّا ، اگر وجود نسخ را به اين شكل در قرآن منكر شويم ، و قائل به آن شويم كه موارد نسخ در قرآن خود به خود ، از ويژگى ناظر بودن آيهء ناسخ بر آيهء منسوخ ، در محتوا و مضمون آن ، آشكارند . . . ؛ ديگر ارزش علمى براى اين نكته باقى نمىماند و تنها يك فرضّيهء تحقيقى خواهد بود . براى توضيح بيشتر ، به مبحث « نسخ » رجوع شود - مؤلّف .